Россия халык санын алу елъязмасы

Беренче гомум халык санын алу Россиядә 1897 елда узды. Аның инициаторы - бөек сәяхәтче һәм галим-энциклопедист Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский, ул статистика буенча беренче Дәүләт Советын җитәкли.
Бу халык санын алу, аны үткәрү вакытында Россия империясе территориясендә яшәүче барлык кешеләрне исәпләп чыгару, ә сораулар илнең социаль-демографик портретын: мәшгульлек һәм белем дәрәҗәсе, туучылар һәм үлүчеләр санын «күрү» өчен төзелде. Статистиклар милек турында мәгълүматларны җыймаган һәм салым түләүчеләрне исәпкә алу максатына ия булмаган.
Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский язган: "Быелгы җанисәпнең узган елгы иң мөһим аермасы шунда ки, ул өй исемлекләренә түгел, ә өйдәге һәм гаилә учакларына, ягъни тере шәхесләргә мөрәҗәгать иткән иде".
Бөтен дөньяда халык санын алу кагыйдәләре турында 1853 елда Брюссельдә узган халыкара статистик конгресста фикер алыша башладылар. Процесс тиз генә бармый: 1872 елда узган чираттагы статистик конгресста халыкны ничек исәпләп чыгарулары турында килешә алганнар.
1853 елда Брюссельдә узган халыкара статистик конгресста Россия империясендә халык санын алу кагыйдәләре буенча фикер алышу башланды, ә 1872 елда тәмамланды.
1885 елда Россиядә «Россия империясендә халык санын алу турында нигезләмә»не раслыйлар. Халык санарга карар иткән: даими, кулдагы һәм приписное. Сораулар аз иде: тулы исеме, җенесе һәм яше, хуҗалык һәм гаилә башлыгына туры килә торган физик зыян турындагы билге, никахта торамы, туган, кайда яшәгәне, кайда яшәгәне, дине, белемлелеге һәм туган теле язылган.
Халык санын алуны оештыру зур тырышлык һәм көйле эш таләп итте! Халык санын алу вакытында Россия империясенең халкы 125,6 млн кеше тәшкил иткән, ә Россиянең хәзерге территориясендә 67,5 млн кеше яшәгән. Халык санын алу мәгълүматлары 1905 елга кадәр эшкәртелә.  14 чыгарылыш Казан губернасына багышланган.
Үзәк Статистика комитетының әлеге басмасында 1897 елгы Казан губернасы буенча халык санын алуның билгеләнгән формада эшләнгән һәм "Россия империясе халкының гомуми санын алу турында Нигезләмә" белән расланган барлык таблицаларны үз эченә ала.
Моннан тыш, шул исәптән Казан губернасы буенча алынган мәгълүматларга кыскача күзәтү китерелгән:
«1897 елгы беренче гомум халык санын алу мәгълүматларына караганда, Казан губернасында ике җенеснең дә 2.170.665 кешесе булган, шул исәптән 1.059.388 ир-ат һәм 1.111.277 хатын-кыз. Шәһәр халкы составына 185.588 кеше керә. Европадагы эре һәм мөһим шәһәр үзәкләренең берсе булган Казан шәһәрендә 129.959 кеше яши, моннан тыш, 20.104 кеше Кама буе шәһәрендә, димәк, губернаның барлык 11 шәһәре өлешенә 35.525 кеше туры килә. 

Район дәүләт статистика инспекциясе җитәкчесе                                                  Гайсина Гөлназ Шәрип кызы